Khi nói về sự phát triển của ngành cà phê Việt Nam, nhiều người thường nhắc đến công cuộc Đổi mới năm 1986. Tuy nhiên, nền tảng để Việt Nam trở thành quốc gia xuất khẩu cà phê lớn thứ hai thế giới đã được xây dựng từ hơn một thập kỷ trước, thông qua hệ thống nông trường quốc doanh. Sau năm 1975, Nhà nước tiếp quản nhiều đồn điền cũ của Pháp và thành lập các nông trường mới tại Tây Nguyên và một số vùng trung du nhằm khôi phục sản xuất, phát triển kinh tế và xây dựng các vùng chuyên canh cây công nghiệp lâu năm. Những nông trường này không chỉ sản xuất cà phê mà còn đào tạo lực lượng kỹ thuật, xây dựng cơ sở hạ tầng và đặt nền móng cho ngành cà phê hiện đại.

Từ đồn điền thuộc địa đến nông trường quốc doanh

Sau khi đất nước thống nhất năm 1975, nhiều đồn điền cà phê ở Đắk Lắk, Gia Lai, Kon Tum, Lâm Đồng và Nghệ An được Nhà nước tiếp quản. Thay vì hoạt động dưới hình thức đồn điền tư nhân như thời thuộc địa, các khu vực này được tổ chức lại thành nông trường quốc doanh, trực thuộc Bộ Nông nghiệp hoặc chính quyền địa phương. Mô hình này phù hợp với cơ chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung của Việt Nam thời kỳ đó và được xem là giải pháp để nhanh chóng khôi phục sản xuất nông nghiệp quy mô lớn. Tổng công ty Cà phê Việt Nam được thành lập năm 1982 trên cơ sở tập hợp nhiều nông trường cà phê quốc doanh, đóng vai trò điều phối sản xuất và xuất khẩu trong giai đoạn đầu phát triển của ngành.

Những nông trường tiêu biểu

Nông trường Đông Hiếu (Nghệ An)

Tiền thân là các đồn điền Phủ Quỳ thời Pháp, Đông Hiếu là một trong những nông trường cà phê lâu đời nhất Việt Nam. Đây cũng là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm ngày 10/12/1961, sự kiện sau này được chọn làm cơ sở để Chính phủ lấy ngày 10/12 hằng năm là Ngày Cà phê Việt Nam.

Các nông trường tại Đắk Lắk

Nông trường cà phê Phước An

Sau năm 1975, Đắk Lắk trở thành trung tâm mở rộng diện tích cà phê. Hàng loạt nông trường quốc doanh được thành lập tại Buôn Ma Thuột, Cư M'gar, Krông Ana, Krông Pắc và Ea H'leo. Đây là những đơn vị đầu tiên áp dụng quy trình sản xuất tập trung, cơ giới hóa từng phần và xây dựng hệ thống thu mua quy mô lớn.

Lâm Đồng

Các nông trường tại Cầu Đất, Đức Trọng và Di Linh tiếp tục phát triển Arabica và một phần Robusta. Khu vực này trở thành trung tâm nghiên cứu giống, kỹ thuật canh tác vùng cao và sau này là cái nôi của cà phê đặc sản Arabica Việt Nam.

Gia Lai và Kon Tum

Gia Lai và Kon Tum phát triển mạnh Robusta trên đất bazan, đồng thời thử nghiệm nhiều giống mới nhằm thích nghi với điều kiện khí hậu cao nguyên.

Không chỉ trồng cà phê

Một nông trường quốc doanh không đơn thuần là nơi sản xuất nông nghiệp. Hầu hết đều được quy hoạch như một cộng đồng hoàn chỉnh với nhà ở công nhân, trường học, trạm y tế, xưởng cơ khí, kho bảo quản, sân phơi, nhà máy chế biến và hệ thống giao thông nội bộ. Trong nhiều vùng còn thưa dân cư của Tây Nguyên, các nông trường đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các khu dân cư và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Bước ngoặt sau Đổi mới

Sau năm 1986, chính sách Đổi mới tạo điều kiện cho hộ nông dân tham gia mạnh mẽ vào sản xuất cà phê. Diện tích trồng tăng nhanh, đặc biệt tại Đắk Lắk, Đắk Nông và Gia Lai. Vai trò của các nông trường quốc doanh dần chuyển từ đơn vị sản xuất trực tiếp sang nghiên cứu giống, hỗ trợ kỹ thuật, chế biến và xuất khẩu. Nhiều nông trường sau này được cổ phần hóa hoặc chuyển đổi thành công ty nông nghiệp.

Di sản còn lại đến hôm nay

Mặc dù mô hình nông trường quốc doanh không còn giữ vai trò trung tâm như trước, dấu ấn của giai đoạn này vẫn hiện diện trong ngành cà phê Việt Nam. Nhiều vùng nguyên liệu, hệ thống thủy lợi, đường giao thông và cơ sở chế biến ngày nay đều được xây dựng từ thời kỳ các nông trường quốc doanh. Không ít doanh nghiệp cà phê lớn hiện nay cũng phát triển từ những đơn vị nhà nước được thành lập sau năm 1975.

Ở góc nhìn lịch sử, nếu các đồn điền thời Pháp đặt những viên gạch đầu tiên cho cây cà phê tại Việt Nam thì các nông trường quốc doanh chính là cầu nối đưa ngành cà phê bước sang giai đoạn sản xuất quy mô lớn. Chính từ nền tảng đó, cùng với chính sách Đổi mới và sự năng động của hàng triệu hộ nông dân, Việt Nam đã vươn lên trở thành quốc gia xuất khẩu Robusta lớn nhất thế giới.

Nguồn tham khảo

• Tổng công ty Cà phê Việt Nam (Vinacafe) – Lịch sử hình thành và phát triển.

• Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) – Lịch sử phát triển ngành cà phê Việt Nam.

• Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn – Báo cáo phát triển ngành cà phê qua các thời kỳ.

• FAO – History of Coffee Development in Vietnam.

• Neil Jamieson – Understanding Vietnam (bối cảnh phát triển nông nghiệp sau năm 1975).

• David Marr và các nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp Việt Nam thời kỳ sau thống nhất.