Ngày nay, hơn 90% sản lượng cà phê Việt Nam đến từ Tây Nguyên. Tuy nhiên, nếu nhìn lại những bản đồ nông nghiệp của Đông Dương cách đây đúng một thế kỷ, chúng ta sẽ thấy một bức tranh rất khác. Năm 1925, cà phê vẫn là một ngành nông nghiệp còn non trẻ và được trồng rải rác từ Bắc Trung Bộ đến cao nguyên miền Trung. Những bản đồ quy hoạch do chính quyền Đông Dương và các nhà địa lý Pháp thực hiện không chỉ cho biết cà phê được trồng ở đâu, mà còn phản ánh cách người Pháp lựa chọn vùng đất dựa trên khoa học nông học, địa chất và giao thông vận tải.

Vì sao người Pháp lập bản đồ đồn điền?

Đầu thế kỷ XX, Đông Dương là thuộc địa nông nghiệp quan trọng của Pháp. Chính quyền thuộc địa tiến hành khảo sát khí hậu, địa hình, đất đai và mạng lưới giao thông để quy hoạch các cây công nghiệp như cao su, chè, hồ tiêu và cà phê. Những bản đồ được xuất bản bởi Service Géographique de l'Indochine, Direction de l'Agriculture de l'Indochine và Inspection Générale de l'Agriculture là nguồn tư liệu quý cho thấy sự phân bố các đồn điền thời kỳ này.

Những vùng cà phê xuất hiện trên bản đồ năm 1925

Theo các bản đồ và báo cáo nông nghiệp giai đoạn 1924–1927, các vùng trồng cà phê quan trọng gồm:

Phủ Quỳ (Nghệ An)

Đây là một trong những trung tâm cà phê thương mại đầu tiên của Việt Nam. Người Pháp xây dựng các đồn điền lớn như Tiên Sinh, Nai Sinh, Trạm Lụi và Yên Tâm. Chủ yếu trồng Arabica phục vụ xuất khẩu sang châu Âu. Đây được xem là "cái nôi" của cà phê thương mại Việt Nam trước khi Tây Nguyên phát triển mạnh.

Khe Sanh (Quảng Trị)

Nhờ độ cao khoảng 400–600 m cùng khí hậu mát hơn vùng duyên hải, Khe Sanh nhanh chóng trở thành vùng Arabica quan trọng. Nhiều giống Bourbon và Typica được đưa vào đây từ đầu thế kỷ XX. Đến nay, Khe Sanh vẫn là một trong những vùng Arabica lâu đời nhất Việt Nam.

Đà Lạt – Lang Biang (Lâm Đồng)

Sau khi người Pháp thành lập Đà Lạt như một thành phố nghỉ dưỡng, khu vực cao nguyên Lang Biang cũng được khảo sát để phát triển Arabica. Điều kiện khí hậu mát quanh năm và độ cao trên 1.400 m rất giống nhiều vùng trồng cà phê nổi tiếng trên thế giới.

Buôn Ma Thuột – Đắk Lắk

Năm 1925, diện tích cà phê tại Buôn Ma Thuột vẫn còn khá khiêm tốn so với hiện nay. Tuy nhiên, các báo cáo nông nghiệp đã ghi nhận tiềm năng đặc biệt của vùng đất đỏ bazan nơi đây. Sau thập niên 1930, Robusta được mở rộng nhanh chóng và đặt nền móng cho sự phát triển của Tây Nguyên sau này.

Kon Tum và Pleiku

Các cuộc khảo sát địa chất và nông học cũng ghi nhận khả năng phát triển cà phê tại cao nguyên Kon Tum và Pleiku, dù diện tích khi đó còn nhỏ. Đây là những vùng sau này trở thành một phần quan trọng của vành đai cà phê Tây Nguyên.

Điều thú vị: Tây Nguyên chưa phải "thủ phủ"

Nếu nhìn vào bản đồ năm 1925, sẽ thấy điều khá bất ngờ: Phủ Quỳ và Khe Sanh nổi bật hơn Buôn Ma Thuột về mức độ phát triển đồn điền. Chỉ sau những năm 1930 và đặc biệt từ sau công cuộc Đổi mới (1986), Tây Nguyên mới trở thành vùng cà phê lớn nhất Việt Nam nhờ sự phát triển mạnh của Robusta trên quy mô hàng trăm nghìn hecta.

Người Pháp lựa chọn vùng trồng theo khoa học

Khi đối chiếu các bản đồ năm 1925 với dữ liệu địa hình hiện đại, có thể thấy các đồn điền cà phê gần như đều nằm trong những khu vực có ba đặc điểm chung:

• Đất đỏ bazan hoặc đất núi lửa cổ.

• Độ cao từ 300–1.500 m.

• Mùa khô rõ rệt giúp cây ra hoa đồng loạt.

Điều này cho thấy quyết định lựa chọn vùng trồng không mang tính ngẫu nhiên mà dựa trên những khảo sát nông học rất bài bản.

Nhìn lại sau 100 năm

Một thế kỷ đã trôi qua, nhiều đồn điền trên bản đồ năm 1925 không còn tồn tại, nhưng dấu ấn của chúng vẫn hiện diện trong ngành cà phê Việt Nam ngày nay. Phủ Quỳ đặt nền móng cho cà phê thương mại, Khe Sanh tiếp tục gìn giữ truyền thống Arabica, còn Tây Nguyên đã trở thành trung tâm Robusta lớn nhất thế giới. Bản đồ năm 1925 vì thế không chỉ là một tư liệu lịch sử mà còn là minh chứng cho quá trình hình thành của một trong những ngành nông nghiệp quan trọng nhất Việt Nam.

Nguồn tham khảo

• Service Géographique de l'Indochine – Bản đồ hành chính và nông nghiệp Đông Dương (1920–1930), lưu trữ tại Gallica – Bibliothèque nationale de France.

• Direction de l'Agriculture de l'Indochine – Báo cáo nông nghiệp Đông Dương giai đoạn 1924–1927.

• Archives nationales d'outre-mer (ANOM) – Hồ sơ đồn điền và quy hoạch nông nghiệp Đông Dương.

• Pierre Gourou – Les Paysans du Delta Tonkinois (1936), cung cấp bối cảnh về quy hoạch nông nghiệp thuộc địa.

• FAO – History of Coffee Development in Vietnam.

• CIRAD – Các nghiên cứu lịch sử về sự phát triển cà phê tại Việt Nam.